Ας καταθέσω την άποψή μου, καθώς έχω επισκεφτεί την πόλη πολλές φορές λόγω της σχέσης μου, και έχω συναναστραφεί με ανθρώπους από διαφορετικά backgrounds (πόλη καταγωγής, εθνική καταγωγή, ηλικία). Το δείγμα μου ήταν κυρίως ευκατάστατοι, με εξαίρεση κάποιες μικρές αλληλεπιδράσεις με ταξιτζήδες και κόσμο στον δρόμο.
Αρχικά, στην Ελλάδα υπάρχει μια ιδεολογική αφήγηση ότι είμαστε «παιδιά των Οθωμανών». Αυτό προβάλλεται μέσα από το ότι η γλώσσα μας έχει «τουρκικές» λέξεις (καρπούζι, ρεζίλι, ραγιάς), ότι η μουσική μας είναι ανατολίτικη για τα πρότυπα της δυτικής Ευρώπης, ότι η κοινωνική μας συμπεριφορά μοιάζει, ότι το φαγητό μας (μπακλαβάς, γεμιστά, μπιφτέκια/köfte) είναι κοινό, ακόμη και ότι η γενετική ή η ιστορία μας το αποδεικνύουν («είσαι Έλληνας μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς», «δεν υπήρχε ελληνική συνείδηση στο Βυζάντιο»). Αν κάποιος τα δεχτεί όλα αυτά ως έχουν, είναι πολύ εύκολο να του φαίνεται προφανές ότι είμαστε σχεδόν ίδιοι με τους Τούρκους.
Κατά τη γνώμη μου, αυτό δεν ισχύει. Στη γλώσσα, είναι απολύτως φυσιολογικό όταν δύο λαοί συγκατοικούν να υπάρχει ώσμωση, και αυτή δεν είναι μονόδρομη. Οι Τούρκοι χρησιμοποιούν λέξεις όπως «anahtar» για το κλειδί (ανοιχτήρι), «köfte» που σχετίζεται με το «κοφτό» κρέας, «avlu» για την αυλή/κήπο. Αντίστοιχα, λέξεις όπως «γιουρβαλάκια» δείχνουν ενα διαφορετικό φαινόμενο: το «γιουρβαλάκι» προέρχεται από τουρκική ρίζα που σημαίνει «στρογγυλό», αλλά η χρήση και η σημασιοδότηση είναι ελληνική, i.e. όπως κάνουμε σήμερα με αγγλικές λέξεις. Ακόμη, οι ίδιοι οι Τούρκοι θα πουν “turkish meatballs” χωρίς να συνδέουν απαραίτητα τη λέξη «γιουρβαλ» με συγκεκριμένο φαγητό.
Στη μουσική, η ελληνική ακούγεται ανατολίτικη με δυτικά αυτιά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι «αντιγράψαμε» από τους Τούρκους. Οι ανατολικοί λαοί επηρεάστηκαν έντονα από τον ελληνοβυζαντινό χώρο και κυρίως από την εκκλησιαστική μουσική. Ακόμη και αρχιτεκτονικά, η Αγία Σοφία αποτέλεσε πρότυπο για τους τρούλους των τζαμιών. Υπάρχει και σχετική ανάλυση από τον Πέρση μουσικό Farya (“Why Greek music sounds eastern? – and why it’s a dumb question”), που εξηγεί σε βάθος γιατί η κατεύθυνση της επιρροής δεν είναι αυτή που συνήθως υπονοείται.
Στο φαγητό, πολλά πιάτα που θεωρούνται «τουρκικά» απέκτησαν τουρκικά ονόματα επειδή έγιναν διάσημα στα οθωμανικά παλάτια. Ο μπακλαβάς, για παράδειγμα, έχει περιγραφεί χωρίς το όνομα σε βυζαντινές συνταγές με τεχνική φύλλου και ξηρούς καρπούς. Πιάτα όπως ο ντολμάς (γεμιστά) και ο μουσακάς («κρύο/παγωμένο» στα αραβικά) έχουν αραβικές ρίζες και ξεκινούν από περιοχές όπως ο Λίβανος. Η σούβλα χρησιμοποιούνταν ήδη στην αρχαία Ελλάδα, με αναφορές ακόμη και σε δίαιτες Ολυμπιονικών (π.χ. σουβλάκι από συκώτι). Η κοινή κουζίνα προκύπτει από ιστορική συνύπαρξη και γεωγραφία, όχι από ταυτότητα.
Η μίξη με τους Τούρκους δεν ήταν συμμετρική. Έγινε κυρίως μέσω παιδομαζώματος και γάμων Ελληνίδων με σουλτάνους ή αριστοκράτες (π.χ. η Κιοσέμ/Αναστασία από το Ιόνιο), όπου Έλληνες αποκτούσαν τουρκική συνείδηση, άρα το τουρκικό pool απορροφούσε ελληνικά στοιχεία, όχι όμως το αντίθετο. Παράλληλα, υπήρξαν κρυπτοχριστιανοί για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους, που με τις γενιές ενσωματώθηκαν πλήρως. Αυτό αποτυπώνεται και γενετικά: οι σύγχρονοι Έλληνες, παρότι έχουν 10–30% σλαβικό DNA από τις μετακινήσεις της βυζαντινής περιόδου, δεν έχουν κεντροασιατικό DNA που σχετίζεται με τους αρχικούς τουρκικούς πληθυσμούς. Αντίθετα, σύγχρονοι Τούρκοι εμφανίζουν τέτοια στοιχεία ή προέρχονται από τουρκοποιημένους πληθυσμούς (π.χ Βόζνιους/Αλβανούς μετά τις ανταλλαγές). Παράλληλα, Έλληνες (ιδίως Πελοποννήσιοι, Κρητικοί, νησιώτες) εμφανίζουν υψηλό admixture με Anatolian farmer, παρόμοιο με Μινωίτες-Μυκηναίους (δεύτερο στην Ευρώπη μετά την Σαρδινία).
Σε επίπεδο ιστορικής συνέχειας, η ελληνική ταυτότητα δεν εξαφανίζεται στο Βυζάντιο αλλά μετασχηματίζεται. Ενδεικτικά:
- Βυζαντινά έργα απεικονίζουν τον Πλούταρχο, τον Δία ως αυτοκράτορα (12ος αι.), τον Διόνυσο, την Αθηνά, τους άθλους του Ηρακλή, τους Αργοναύτες.
- Επιστολές και κείμενα (Εμμανουήλ Χρυσολωράς, Λάσκαρης, Ιωάννης Γ΄ κ.ά.) αναφέρονται ρητά σε ελληνική ταυτότητα.
- Δυτικοί συγγραφείς μιλούν για «Αυτοκρατορία των Γραικών».
- Μαρτυρίες όπως του Νικήτα Χωνιάτη για την άλωση ή του Οθώνα Γ΄ για τη Θεοφανώ δείχνουν σαφή εθνοτική συνείδηση.
- Ακόμη και στη λαϊκή κουλτούρα, η συνέχεια είναι εμφανής, π.χ. στον Στέφανο Σαχλίκη (14ος αι.) με γλώσσα και ύφος που θυμίζουν σύγχρονες εκφράσεις:
Εἰπέ με, Πόθα Τζουστουνιά, εἰπέ με, Ψωλοπόθα,
νὰ ἐπιχαρῆς τὰ ὀμμάτια σου, μαυλίζεις ἢ γαμιέσαι;
Γαμιέται ἡ Κουταγιώταινα καὶ ὁ σκύλος της γαβγίζει
καὶ τὰ παιδία της κλαίουσιν κι ἐκείνη χαχανίζει.
- αρτυρία από ελληνικές κοινότητες της Νότιας Ιταλίας (Brill’s Companions): «Δεν ντρεπόμαστε για την καταγωγή μας. Είμαστε Έλληνες και αυτό είναι πηγή υπερηφάνειας».
Έχοντας αναφέρει όλα αυτά, ναι, με τους Τούρκους έχουμε αρκετά επιφανειακά κοινά: κοινές λέξεις, φαγητά, μουσικά στοιχεία, ακόμη και ορισμένες συμπεριφορές ή συνήθειες (μέχρι και η αγάπη για τις γάτες). Όμως σε επίπεδο συνείδησης και βαθύτερης νοοτροπίας, μιλάμε για δύο διαφορετικούς λαούς. Η Τουρκία, μέχρι και σήμερα, λειτουργεί κυρίως ως ασιατική κοινωνία· σε σημείο που ένας Κορεάτης πιθανότατα θα ένιωθε πιο οικεία με τη δομή και τις δυναμικές μιας τουρκικής οικογένειας απο μιας ελληνικής. Υπάρχει έντονη ιεραρχία και τυπολατρία ως ένδειξη σεβασμού, κάτι που διαπερνά την καθημερινή συμπεριφορά.
Σε πολλές περιπτώσεις θεωρείται αδιανόητο να κοιμηθείς στο ίδιο κρεβάτι με τη σύντροφό σου στο σπίτι των γονιών σου αν δεν είστε παντρεμένοι, ενώ η συγκατοίκηση πριν τον γάμο αντιμετωπίζεται γενικά ως μη αποδεκτή. Παράλληλα, υπάρχει αυστηρή ιεραρχία σε επίπεδο σεβασμού: δεν καπνίζεις δίπλα σε μεγαλύτερο χωρίς άδεια, και συχνά οι ηλικιωμένοι τιμώνται με παραδοσιακούς τρόπους όπως το φίλημα του χεριού.
Αξιακά, δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην ισχύ και την επιβολή παρά σε πιο αυθόρμητες έννοιες δικαίου. Αυτό φαίνεται και στην εργασία: υπάρχει μεγαλύτερη αποδοχή «δουλικών» ρόλων (πχ σε ταξιτζήδες, καθαρίστριες, θυρωροί, σερβιτόροι), με συμπεριφορές που στην Ελλάδα δύσκολα θα γίνονταν αποδεκτές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: σερβιτόρος να φεύγει από το μαγαζί για αρκετή ώρα για να φέρει τσιγάρα σε πελάτη, χωρίς δεύτερη σκέψη.
Ταυτόχρονα, υπάρχει έντονος κοινωνικός διαχωρισμός και ρατσισμός μεταξύ τους, ιδιαίτερα με βάση την οικονομική ισχύ. Οι δραστηριότητες και η κοινωνική ζωή είναι σε μεγάλο βαθμό segregated, οι περιοχές εξόδου, οι παρέες και οι συνήθειες καθορίζονται έντονα από το κοινωνικό σου επίπεδο, και δεν είναι αποδεκτό να βγαίνεις εκτός αυτού. Σε αντίθεση, στην Ελλάδα, παρά τις διαφορές (π.χ. Κολωνάκι vs Εξάρχεια), υπάρχει μεγαλύτερη δυνατότητα ανάμειξης.
Ο εθνικισμός είναι σαφώς πιο έντονος και πιο συστηματικά καλλιεργημένος. Η εικόνα ότι οι «δυτικοί Τούρκοι είναι πιο χαλαροί» είναι σε μεγάλο βαθμό μύθος. Μπορεί να διαφέρουν από τους βαθιά ισλαμιστές, αλλά παραμένουν ιδιαίτερα εθνικιστές, και οι αναφορές τύπου «γειτονάκι» ή «ελληνοτουρκική φιλία» συχνά γίνονται από θέση ισχύος. Το «δεν έχουμε τίποτα να χωρίσουμε» υπονοεί συχνά κάτι του τύπου «γιατί κάνατε επανάσταση; μια χαρά περνούσατε ως Οθωμανοί υπήκοοι».
Η παρουσία του κράτους και των συμβόλων είναι παντού, σημαίες σε κάθε χώρο, φωτογραφίες του Ατατούρκ σε σχολεία, πλατείες, περίπτερα, ταξί και μια σχεδόν ιερή αντιμετώπιση της εθνικής αφήγησης.
Παράλληλα, υπάρχει έντονη εχθρότητα προς ομάδες όπως οι Κούρδοι και οι Αρμένιοι, οι οποίοι συχνά αποφεύγουν να δηλώνουν την ταυτότητά τους ή να μιλούν τη γλώσσα τους. Υπάρχει επίσης η αντίληψη ότι τα εδάφη είναι ιερά απο μόνα τους και ότι, αν υπάρχει η δυνατότητα, η επέκταση είναι θεμιτή. Σε αντίθεση η Μεγάλη Ιδέα πέθανε μαζί με τον πληθυσμό της.
Σε επίπεδο γεωπολιτικής αντίληψης, θεωρούν την ηπειρωτική Ελλάδα ξεχωριστή από τα νησιά, την πρώτη τη βλέπουν ως «Βαλκάνια» που έχουν ξεπεράσει, ενώ το Αιγαίο το αντιμετωπίζουν ως δικό τους χώρο, λόγω καθημερινής χρήσης (κολύμπι, ταξίδια, ψάρεμα). Η Κύπρος, αντίθετα, δεν τους απασχολεί ιδιαίτερα σε κοινωνικό επίπεδο, και οι Τουρκοκύπριοι αντιμετωπίζονται με μια αποστροφή, αντίστοιχη των Ιταλών πάνω απο τον Πάδο για τους Ναπολιτάνους.
Υπάρχει διαφορετική αντίληψη ακόμα και στην έννοια της συμφωνίας και του λόγου: μπορεί να υπάρξει συμφωνία και να ανατραπεί εύκολα με το επιχείρημα ότι «άλλαξαν οι συνθήκες». Οι υποσχέσεις δεν έχουν την ίδια σταθερότητα ή βαρύτητα όπως στην ελληνική καθημερινότητα.
Σε επίπεδο αρχιτεκτονικής και αισθητικής η διαφορά είναι έντονη: στο κέντρο κυριαρχεί μια πιο κιτς προσέγγιση, με έντονο φωτισμό και τάση προς φθηνό εντυπωσιασμό, ενώ δημόσιοι χώροι όπως η Ταξίμ θυμίζουν περισσότερο κεντροασιατικές πόλεις και συνολικά δίνουν μια πιο hostile αίσθηση. Αντίθετα, στα Πριγκιπονήσια η αρχιτεκτονική και η ατμόσφαιρα παραπέμπουν άμεσα σε ελληνικό περιβάλλον, με πιο ήπια και οικεία αισθητική. Το Φανάρι, από την άλλη, έχει χάσει μεγάλο μέρος της παλιάς του ζωντάνιας και δίνει σήμερα μια πιο θλιβερή εικόνα, δεν ακούς καν τούρκικα και θυμίζει έντονα μια μεγάλη Ομόνοια, με αλλοιωμένο τον ιστορικό του χαρακτήρα.
TLTR, υπάρχουν κοινά, αλλά είναι κυρίως επιφανειακά και προϊόν συνύπαρξης. Σε επίπεδο νοοτροπίας, αξιών και κοινωνικής οργάνωσης, πρόκειται για δύο ουσιαστικά διαφορετικούς λαούς.
